Prognozy zatrudnienia: jak czytać dane o popycie na zawody

Po co czytać prognozy zatrudnienia — i gdzie kończy się ich pewność

Prognozy popytu na pracę nie mówią, „jaki zawód wybrać”. To szacunki oparte na metodzie, założeniach i danych wejściowych; ocenisz je, gdy poznasz sposób badania. Dwa opracowania o tym samym tytule mogą dać różne wyniki, jeśli inaczej zdefiniowano kategorię zawodową, obszar lub horyzont czasowy.

Zanim powołasz się na liczby o popycie na pracę, sięgnij po dokumentację metodyczną. GUS w dziale „Popyt na pracę” udostępnia zeszyt metodologiczny poświęcony temu badaniu.

Trzy źródła, które odpowiadają na różne pytania: statystyka publiczna, barometr zawodów, losy absolwentów

Statystyka publiczna: GUS w dziale „Popyt na pracę” publikuje kwartalne informacje sygnalne, obszerniejsze publikacje roczne i zeszyt metodologiczny. W dziale „Rynek pracy” są osobne bloki: bezrobocie rejestrowane, pracujący, zatrudnieni, wynagrodzenia i koszty pracy oraz badanie aktywności ekonomicznej ludności. To źródło odpowiada przede wszystkim, co dzieje się teraz i co wydarzyło się w ostatnim okresie.

Barometr Zawodów zawiera prognozy zapotrzebowania na pracowników. Porównuje sytuację w danym zawodzie w powiatach i województwach oraz w różnych latach. Odpowiada: kogo może brakować w najbliższym czasie i gdzie.

Badanie losów absolwentów pokazuje, jak szybko po studiach absolwenci znaleźli pracę i jakie mieli zarobki. Prowadzi je większość uczelni publicznych, a także niepubliczne szkoły wyższe. Odpowiada, gdzie pracują i ile zarabiają osoby po danym kierunku — nie, ilu specjalistów brakuje na rynku.

Kolejność praktyczna: „kogo brakuje teraz” — bieżące dane GUS; „kogo może brakować za rok” — Barometr Zawodów; „gdzie trafiają absolwenci” — raporty uczelni i dane o losach absolwentów. Mieszanie tych porządków prowadzi do błędnych wniosków.

Deficyt, równowaga, nadwyżka — słownik, bez którego prognoza myli

Zawody deficytowe: wolnych miejsc pracy jest więcej niż osób zainteresowanych podjęciem pracy i spełniających wymagania pracodawców. Zrównoważone: liczba wolnych miejsc pracy jest zbliżona do liczby osób zainteresowanych pracą i spełniających wymagania. Nadwyżkowe: wolnych miejsc jest mniej niż osób spełniających wymagania pracodawców.

Kluczowe jest zastrzeżenie „spełniających wymagania pracodawców”. Deficyt nie znaczy, że brakuje ludzi o danej nazwie zawodu — znaczy, że brakuje osób, których pracodawcy gotowi są zatrudnić na określonych warunkach. Ta sama grupa zawodowa może być deficytowa w jednym powiecie i nadwyżkowa w innym, bo różnią się popyt, stawki i wymagania.

Zawody trwale deficytowe pozostają w niedoborze w kolejnych edycjach badania, a nie pojawiają się tylko okazjonalnie. W badaniu dla roku 2024 wskazano m.in.: cieśli i stolarzy budowlanych, dekarzy i blacharzy budowlanych, kierowców autobusów, kierowców samochodów ciężarowych i ciągników siodłowych, operatorów obrabiarek skrawających, pielęgniarki i położne, samodzielnych księgowych oraz spawaczy.

Z zawodu nadwyżkowego nie wynika, że nie warto go wykonywać — wynika, że pracodawcy nie muszą konkurować o pracowników. Z deficytu nie wynika, że wystarczy zdobyć dyplom. Bez zrozumienia definicji można wyciągnąć z prognozy wniosek odwrotny od tego, co mówi.

Najczęściej wymagane zawody deficytowe w Polsce (2024)

Horyzont i mapa: dlaczego ten sam zawód wypada inaczej w powiecie i w kraju

Prognozy zapotrzebowania na pracowników zależą od czasu i terytorium. Barometr Zawodów pozwala zestawiać zawody i obszary — powiaty i województwa — oraz porównywać je między latami. Prognoza bez obszaru i okresu jest niepełna.

Skala kraju uśrednia. Lokalne niedobory i nadwyżki częściowo się znoszą: zawód deficytowy w jednym powiecie, a nadwyżkowy w drugim, w zestawieniu ogólnopolskim może wyglądać na zrównoważony.

We wrześniu 2025 r. stopa bezrobocia w Polsce wynosiła 5,6%, w województwie śląskim 4,3%, a w podkarpackim 9%. W kraju zarejestrowano 866,1 tys. bezrobotnych.

W województwie mazowieckim stopa bezrobocia wynosiła 4,4%, a liczba bezrobotnych 119,6 tys.; w podkarpackim — 9% i 69,7 tys. Te dane nie opisują konkretnego zawodu, ale pokazują, dlaczego uśrednienie krajowe bywa złym punktem odniesienia.

Zestawiając obszary, pamiętaj o skali. Liczby bezwzględne — ofert pracy, bezrobotnych, oświadczeń o zatrudnieniu cudzoziemca — są większe tam, gdzie jest więcej firm i mieszkańców; bez odniesienia do wielkości rynku porównanie samych wartości niewiele wnosi. Kto planuje przeprowadzkę albo rekrutację w regionie, potrzebuje informacji o kierunku i sile niedoboru w tym miejscu, a nie średniej krajowej.

Co naprawdę mierzą liczby: oferty pracy, bezrobotni, oświadczenia o zatrudnieniu cudzoziemca

Barometr Zawodów w sekcji „w liczbach” podaje osobno dla Polski i województw: liczbę zarejestrowanych bezrobotnych, stopę bezrobocia, liczbę ofert pracy oraz liczbę oświadczeń o zamiarze zatrudnienia cudzoziemca.

Dla Polski we wrześniu 2025 r. podano 866,1 tys. zarejestrowanych bezrobotnych, 5,6% stopy bezrobocia, 41,1 tys. ofert pracy i 28,1 tys. oświadczeń o zamiarze zatrudnienia cudzoziemca.

Każda z tych miar mierzy coś innego i żadna nie jest miarą popytu na zawód. Zarejestrowani bezrobotni to kategoria administracyjna — tylko część osób bez pracy rejestruje się w urzędzie. Stopa bezrobocia opisuje ogólną sytuację na rynku pracy, nie w konkretnym fachu.

Oferty pracy odzwierciedlają przede wszystkim wakaty zgłoszone lub opublikowane w danym kanale. Oświadczenia o zamiarze zatrudnienia cudzoziemca dotyczą określonej procedury i tylko tej części zatrudnienia, która przez nią przechodzi.

Wszystkie te miary nie obejmują tego, co dzieje się poza ewidencją i poza ogłoszeniami. Rekrutacje bez publikowania oferty, zatrudnienie w szarej strefie, awanse wewnętrzne czy tworzenie stanowisk pod konkretną osobę nie znajdą odbicia w żadnym z tych wskaźników. Pojedynczy wskaźnik nie wystarcza do oceny popytu na zawód; zyskuje sens zestawiony z pozostałymi i z informacją o definicji.

Obraz popytu uzupełniają dane o strukturze zawodowej pracujących — kto faktycznie pracuje w danym zawodzie. GUS opracował takie dane w ramach pracy eksperymentalnej, której celem było dostarczenie informacji o zawodach wykonywanych przez 14,1 mln pracujących. To inna perspektywa niż prognoza: nie mówi, kogo będzie brakować, ale pokazuje realną masę zatrudnienia w poszczególnych zawodach — punkt wyjścia do liczenia prognozowanych zmian.

Dane z Barometru Zawodów – Polska, wrzesień 2025 r.

Prognozy długoterminowe i zawody przyszłości — jak oddzielić trend od mody

Prognozy wieloletnie opierają się na siłach działających wolno i długo: rozwoju technologicznym, zielonej transformacji oraz zmianach gospodarczych i demograficznych. Efekt netto bywa dodatni, ale nie oznacza prostego „wszyscy zyskają”.

Według raportu Światowego Forum Ekonomicznego, przywoływanego w opracowaniach o zawodach przyszłości, do końca dekady ma powstać około 170 mln nowych miejsc pracy, a około 92 mln stanowisk ma przestać istnieć — wzrost netto szacuje się na 78 mln miejsc pracy.

Drugi typ prognoz długoterminowych korzysta z zestawień zawodów o największym wzroście i spadku zatrudnienia netto. W przywoływanym badaniu Międzynarodowej Organizacji Pracy wskazano 15 takich zawodów — obok specjalistów technologicznych wysoko plasują się rolnicy, kierowcy ciężarówek, kelnerzy, opiekunowie osób starszych i nauczyciele. Zawody „przyszłości” nie pokrywają się z intuicyjnym wyobrażeniem nowoczesności, bo o popycie decydują także demografia i codzienne potrzeby społeczne.

Krótszy horyzont ma własną kategorię. Zawody przyszłości definiuje się jako profesje, na które zapotrzebowanie utrzyma się w perspektywie kilkuletniej lub dalszej, kilkunastoletniej. Kluczowe jest „utrzyma się” — chodzi o trwały kierunek, nie chwilową popularność zawodu w mediach czy w naborze na studia.

Obok umiejętności technicznych rośnie znaczenie kompetencji miękkich i gotowości do przekwalifikowania się. Prognozy przewidują jednoczesne powstawanie i likwidowanie stanowisk, więc na rynku pracy liczy się nie tyle jednorazowy wybór zawodu, ile zdolność do zmiany kwalifikacji w trakcie kariery.

Trend odróżnimy od mody po tym, czy zmiana wynika z długofalowych procesów — technologii, demografii, transformacji energetycznej, organizacji opieki zdrowotnej — czy tylko z bieżącej koniunktury i chwilowego zainteresowania.

Wynagrodzenia i losy absolwentów jako sygnał pomocniczy, nie wyrocznia

Badanie losów absolwentów odpowiada, jak szybko po ukończeniu studiów absolwenci znaleźli pracę i jakie mieli zarobki. Prowadzi je większość uczelni publicznych oraz niepubliczne szkoły wyższe; raporty uczelniane są źródłem informacji dla kandydatów na studia. Pokazują, które kierunki cieszyły się szczególnym zainteresowaniem pracodawców i jaki odsetek absolwentów znajduje satysfakcjonujące zatrudnienie w pierwszym roku po dyplomie.

Zestawienia zarobków absolwentów czytaj z zastrzeżeniami, które formułują sami autorzy. Rankingu najlepiej płatnych kierunków nie traktuj jak listy gwarantowanych pensji. Zarobki absolwentów zależą od uczelni, miasta, doświadczenia, znajomości języka angielskiego, odbytych praktyk i wybranej specjalizacji.

Różnica między absolwentem z portfolio projektów i praktykami a osobą bez doświadczenia bywa większa niż różnica między kierunkami.

Wysokie wynagrodzenia nie muszą oznaczać wysokiego popytu — mogą odzwierciedlać wąską podaż specjalistów, charakter pracy, branżę albo strukturę wynagradzania. Rankingi bywają oparte na różnych zbiorach i metodach, więc porównywanie liczb z odmiennych opracowań jest ryzykowne.

Dla ilustracji: w jednym z zestawień opartych na danych z ela.nauka.gov.pl, obejmującym kierunki o najwyższych wynagrodzeniach brutto w pierwszym roku po dyplomie, zarobki absolwentów znalazły się w przedziale od 11 900 zł do 21 900 zł. To wycinek rynku, nie cały rynek pracy.

Dane o wynagrodzeniach i losach absolwentów są uzupełnieniem prognoz zawodowych, a nie ich zamiennikiem. Prognoza mówi o kierunku zmian popytu, dane o losach absolwentów — o tym, co wydarzyło się z konkretnymi osobami po konkretnym kierunku.

Checklista: pięć pytań przed powołaniem się na prognozę